Aantekeningen: De Jeugd van Ivan

ivans-childhood-1962-mkv_20130104_121554-4911

:::|:::|:::|:::|:::|:::|:::|De Jeugd van Ivan|:::|:::|:::|:::|:::|:::|:::

Het zien van Andrej Tarkovski’s Иваново детство deed me terugdenken aan een Mastervak van Algemene Cultuurwetenschappen dat ik in 2009 gevolgd heb. Daarin werd bij de bespreking van de literaire autobiografie Vladimir Nabokov, Speak, Memory, het verschil uitgelegd tussen de stijlmiddelen metafoor en metonymia. Metafoor is beeldspraak: je vervangt iets waarover je schrijft door iets anders met de eigenschap die dat iets in je beschrijving moet hebben. In plaats van ‘de boot vaart over de zee’ kun je bijvoorbeeld ervan maken ‘de boot vaart over het (ruime) sop’. De zee en sop zijn twee verschillende verschillende dingen, maar als de zee schuimt, kun je ook sop zeggen.

Een metonymia is een beeldspraak waarbij je iets aanduidt met een aspect ervan. ‘De boot vaart over de diepte’, bijvoorbeeld. Je duidt de zee aan met het aspect dat je naar voren wilt komen. Op een soortgelijke manier manier kun je in een film iets zeggen over een grotere context door slechts een deel ervan te tonen. Kijk naar De Jeugd van Ivan: de titelfiguur is een Russische kind tijdens de tweede wereldoorlog, een extreem voorbeeld ervan. Hij is een wees, en werkt als verkenner voor het leger. Ivan riskeert zijn leven om zijn soldatenmakkers informatie toe te spelen over de locatie van de vijand. Hij staat voor alle Russische jeugd die de kinderlijke onschuld heeft verloren aan de Tweede Wereldoorlog.

De film kent vooral vier vertegenwoordigers voor het leger, waarschijnlijk wederom een constructie waarbij het deelaspect staat voor een groter geheel. De soldaten zijn in elk geval erg verschillende types en spelen elk een afzonderlijke rol in het militaire leven van de jonge Ivan. Maar de film kent ook momenten van scherpzinnige metafoor.

Zo is er aan het begin een scène waar we een weggevluchte Ivan volgen, nadat hij van de luitenant-kolonel te horen heeft gekregen dat hij naar de relatief veilige militaire academie wordt gestuurd. Ivan komt op een vernietigde boerderij terecht. Daar vindt hij een oude boer, die bezig is schilderijtjes op te hangen aan het enige wat er van zijn huis nog over is om voor “zijn oudje” op te ruimen. Het heeft volstrekt geen zin, en dat heeft de man zelf ook goed door. Hij legt zelfs uit dat de schoorsteen nog als enige overeind staat, omdat die tegen de hitte bestand is. Het is volstrekt zinloos, maar als een echte oude dwaas probeert hij toch de boel op te ruimen voor iemand die waarschijnlijk niet meer leeft, laat staan terugkomt. Het is een teken aan Ivan dat zijn vlucht geen zin heeft, maar dat hij dat zelf evengoed in de gaten heeft. En voilà, na enkele tellen staan daar enkele soldaten om Ivan op te halen.

De film barst ook van de mooie beelden, wat opmerkelijk is aangezien het grootste deel binnenskamers plaatsvindt. Alleen al binnen de muren is achter de pracht te vinden, of het gaat om een aantal lichtstralen, of een verbeelding van een nachtmerrie net niet veel meer dan scherpe montage en wat spotjes in het pikkedonker. Een van mijn favoriete shots is die van de hand van Ivan die het bed uitsteekt terwijl hij ligt te slapen. De camera draait naar boven en ineens kijken we omhoog een put in, waar Ivan en zijn moeder naar beneden kijken. Rechtstreeks de droom in. Het is fantastisch bedacht.

Aan de buitenshots kan niet worden getipt, echter. De lichtkogels in het donker zijn haast toverachtig, elke keer dat ze terugkomen. En de manier waarop bossen in beeld worden gebracht; als een verzameling kaarsrechte verticale lijnen. Vooral het berkenbos waar Cholin het aanlegt met de vrouwelijke hospik Masja. Amai. Over die scène: het is een mooie speelsheid waarmee de camera beweegt. Soms alleen Cholin in beeld, soms alleen Masja, het is als een lange uitzinnige dans. En de camera danst vrolijk mee.

En helemaal middenin het verhaal staat Ivan. Een rondwandelende contradictie. Hij is nog maar twaalf, maar gedraagt zich als een volwassene. Althans, zoals hij denkt dat een volwassene doet. Zijn ogen – wise beyond their years – zijn strak, hij kijkt met een voortdurende onderliggend gevoel van ongeduld waarmee hij probeert af te dwingen dat anderen hem serieus nemen. Maar het is ietsje te dik aangezet; Tarkovski laat zien dat hij niet meer is dan een kind. Zodra Cholin het eerst de kamer binnentreedt waar Ivan zich bevindt, komt de façade dan ook onmiddellijk ten val. Hij is kinderlijk enthousiast, opgewonden zelfs. Hij is dat kind dat staat voor alle Russische kinderen.

Ook het einde van de film bevat een sterk staaltje metonymia, wat erg tot de verbeelding spreekt. Ivan’s lot zien we niet in beeld voltrekken. De camera trekt door de ruimte waar het heeft plaatsgevonden, en we horen alleen het geluid van wat er is gebeurd, wat Ivan is aangedaan. Alleen dat aspect, maar in ons hoofd maken we het gruwelijker dan wat er in beeld kan worden vertoond. En dan een shot van Ivans gezicht, terwijl hij een laatste adem uitblaast.

Zucht.

russian-ivan01

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s